जन्मानंतर काय कापले जाते?

जन्मानंतर बाळाची नाळ वेगळी केल्यावर जर बाळाच्या बेंबीमध्ये दिसत असतील 'हे' गंभीर बदल तर व्हा सावध, असू शकते धोक्याची घंटा!

जन्म झाल्यानंतर आई व बाळाला जोडणारी अम्बिकल कॉर्ड म्हणजेच नाळ कापून टाकली जाते पण या नाळेचा एक छोटासा भाग बाळाच्या बेंबीवर तसाच राहतो जो काही दिवसांनी गळून पडतो. पण मंडळी, कधी कधी या राहिलेल्या नाळेमध्ये अशी परिस्थिती निर्माण होते जी बाळाच्या जीवावर बेतू शकते कारण बेंबी हा शरीरातील सर्वात नाजूक भाग आहे.
 
गर्भातील अर्भकाला अम्बिलिकल कॉर्ड (umbilical cord) अर्थात जन्मनाळे मधूनच पोषण मिळते. जन्माच्या नंतर पोषण मिळवण्यासाठी बाळाच्या शरीराला अम्बिलिकल कॉर्डची काहीच गरज नसते आणि त्यामुळे डॉक्टर ती कापून टाकतात. परंतु या कॉर्डचा एक लहानसा भाग बाळाच्या पोटावर तसाच राहतो. सामान्यत: हा भाग स्वत:हून पडतो यामुळे नाभीतून रक्त येऊ शकते. या लेखात आम्ही तुम्हाला हा भाग सुद्धा पडल्यानंतर होणाऱ्या रक्तस्त्रावा बद्दल अशी काही माहिती सांगणार आहोत ज्याबाबत अनेक स्त्रियांना अजिबात माहिती नसते, जी खरंतर असायला हवी.

गोष्टी माहित नसल्याने अनेक गैरसमज सुद्धा निर्माण होतात. म्हणूनच अम्बिलिकल कॉर्ड हा किती गंभीर विषय आहे आणि त्याबद्दल शास्त्रशुद्ध माहिती तुमच्या पर्यंत पोहोचवण्याचा आमचा प्रयत्न आहे. अनेकदा चुकीच्या माहितीमुळे चुकीचे उपचार देखील केले जातात. ते रोखण्यासाठी हा जास्त चर्चिला न जाणारा विषय उपयुक्त ठरेल.
अम्बिलिकल कॉर्ड मधून होणारी ब्लीडींग नॉर्मल आहे का?

जेव्हा अम्बिलिकल कॉर्ड पडते तेव्हा बाळाच्या नाभी मधून रक्त येणे नॉर्मल गोष्ट आहे. कॉर्ड पडल्या नंतर लगेच किंवा एक आठवड्याने बाळाच्या नाभी मधून रक्तस्त्राव सुरु होऊ शकतो. चुकीच्या पद्धतीने खेचल्याने किंवा कुठेतरी अडकल्याने बाळाची नाळ लवकर पडते. ज्यामुळे ब्लीडींग सुरु होते. तुम्हाला डायपर वा बाळाच्या टी-शर्ट वर हलकी ब्लीडींग दिसू शकते. नाळ पडल्यावर थोडा डिस्चार्ज होणे नॉर्मल गोष्ट आहे. या डिस्चार्जचा रंग पिवळा किंवा हिरवा असू शकतो.

का येते नाभी मधून रक्त?
जन्मा नंतर बाळाच्या शरीरापासून अम्बिलिकल कॉर्ड वेगळी होण्यास सुरुवात होते. या वेळेस तुम्हाला काही प्रमाणात रक्त दिसू शकते. जेव्हा कोणता कपडा व डायपर अम्बिलिकल कॉर्ड वर लागते तेव्हा समस्या निर्माण होऊ शकते आणि बेंबी मधून (belly button) ब्लीडींग होऊ शकते. हा रक्तस्त्राव सामान्य असून सर्व बाळांना यातून जावे लागते. अम्बिलिकल कॉर्डचे काम बाळाच्या जन्मानंतर संपलेले असते आणि त्यामुळे ती वेगळी होताना शरीरातून रक्तस्त्राव होणे साहजिक आहे.

समस्या गंभीर आहे हे कधी समजावे?
जर अम्बिलिकल कॉर्ड मधून म्हणजेच नाळेतून रक्तस्त्राव थांबतच नसेल किंवा रक्त मोठ्या प्रमाणात बाहेर येत असेल तर तुम्ही बाळाला डॉक्टरांकडे घेऊन जायला हवे. हे इन्फेक्शन झाल्याचा संकेत असू शकतो. रक्तस्त्राव हा इन्फेक्शन झाल्याचा एकमात्र संकेत नसून असे अनेक संकेत दिसू शकतात. आसपासच्या स्कीनच्या तुलनेत नाभी थोडीशी गरम असते. नाभीच्या आसपासची स्कीन खूप लाल दिसून येते. नाभी वर पिंपल्स वा रॅशेज दिसू लागतात. बेली बटनच्या म्हणजेच बेंबीच्या भागात पु जमा व्हायला सुरुवात होते. कधी कधी यातून उग्र वास सुद्धा येतो. बाळाला 104 डिग्री इतका ताप होऊ शकतो. बाळाच्या नाभीला स्पर्श केल्यास त्याला वेदना होऊ शकतात.

डॉक्टरांकडे कधी घेऊन जावे?
अम्बिलिकल कॉर्डच्या हिलिंग प्रक्रिये वेळी इन्फेक्शन होण्याची शक्यता अत्यंत कमी असते आणि अशी खूपच कमी प्रकरणे आढळून आली आहेत.पण अशी गोष्ट होऊ शकते हे देखील खरे आहे. अम्बिलिकल कॉर्ड पडल्यावर हलका रक्तस्राव होणे सामान्य गोष्ट आहे. यावर तुम्ही घरच्या घरी साधे उपाय सुद्धा करू शकता. पण जर यामध्ये पु निर्माण झाला किंवा त्यावर सूज चढली व खूपच जास्त रक्त वाहत असेल तर मात्र बाळाला लगेच डॉक्टरांकडे घेऊन जावे.

अम्बिलिकल कॉर्डची काळजी कशी घ्यावी?
तुम्ही अम्बिलिकल कॉर्ड असणारी जागा डायपरने झाकू शकता. रक्त थांबावे वा जखम भरावी म्हणून काहीही त्यावर लावू नये. जर तुम्हाला याबद्दल माहिती असेल आणि एखादा चांगला उपाय माहित असेल तरच तो वापरावा. डॉक्टर अशा जागी कोणतीही अल्कोहोलयुक्त औषध न लावण्याचाच सल्ला देतात. कारण त्यामुळे होणारा त्रास वाढू शकतो आणि बाळाला तो त्रास सहन होईल असे सुद्धा नाही. त्यामुळे कोणतीही गोष्ट करण्या आधी एकदा जाणकारांना विचारा. जर तुम्हाला खुपच भीती व शंका वाटत असेल तर थेट डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. ते तुम्हाला योग्य मार्गदर्शन करू शकतील.